Media Corner

23. January 2013

ZORAN MILINKOVIC, KOSOVO - Koncesija kao resenje za spor

KONTEKST Kosovo, na albanskom jeziku Kosova / Kosovë, odnosno na srpskom Kosovo i Metohija / Косово и Метохија, sporna je teritorija u jugoistočnoj Evropi u centralnom delu Balkanskog poluostrva i predmet je političkog sukoba Srba i Albanaca. Za Srbiju, Kosovo i Metohija je pokrajina na jugu Srbije, za Albance je nezavisna država. Graniči se sa Albanijom, Makedonijom, Crnom Gorom i centralnom Srbijom. Ima oko 2.100.000 stanovnika. Službeni jezici su albanski i srpski, a glavni grad je Priština.

Od završetka konflikta na Kosovu i potpisivanja Vojno-tehničkog sporazuma u Kumanovu 1999. godine, kao i od donošenja Rezoulucije SB UN 1244, Kosovo se nalazi pod administracijom UN (UNMIK). Od 16. februara 2008. deo vlasti je počeo da se prenosi na misiju Evropskle Unije pod nazivom Euleks. Od 17. februara 2008. godine, kada je parlament Kosova doneo odluku o proglašenju nezavisnosti od Srbije, na najvećem delu teritorije, u kome ogromnu većinu čine Albanci, funkcioniše samoproglašena država po imenu Republika Kosovo (albanski: Republika e Kosovës, srpski: Република Косово), koja je stekla delimično međunarodno priznanje od strane SAD i većine evropskih država. Republika Srbija i dalje smatra Kosovo delom svoje teritorije, odnosno autonomnom pokrajinom, ali je njena vlast ograničena na paralelne organe vlasti u izolovanim enklavama sa srpskim stanovništvom, i u manjem delu na Severnom Kosovu.

Severno Kosovo je nezvanični naziv za region u okviru AP Kosovo i Metohija, pretežno naseljen Srbima, koji je nakon albanskog proglašenja nezavisnosti ostao pod kontrolom Vlade Srbije. Sastoji se od četiri opštine: Severna Kosovska Mitrovica, Zvečan, Leposavić i Zubin Potok. Za razliku od srpskih enklava u centralnom delu pokrajine, koje su okružene teritorijom naseljenom Albancima, Severno Kosovo ima neposrednu vezu sa centralnom Srbijom. Na teritoriji Severnog Kosova i dalje deluju srpske institucije, koje su sastavni deo političkog, zdravstvenog, kulturnog i obrazovnog sistema Srbije. Posle izmeštanja iz Prištine zbog ratnih dešavanja 1999. godine i privremenog boravka u centralnoj Srbiji, svi fakulteti Univerziteta u Prištini smešteni su na sever Kosova, u Kosovsku Mitrovicu, Zvečan, Leposavić, Lešak i Zubin Potok. Na Severnom Kosovu se nalazi i sedište Skupštine Zajednice opština Autonomne pokrajine Kosovo i Metohija. Površina Severnog Kosova je oko 1.200 km² što je nešto više od 11% Kosova i Metohije.

U antičko doba, oblast današnjeg Kosova je bila naseljena Ilirima, Keltima i Tračanima. Rimljani su takođe osnovali više gradova u regionu. Slovenska plemena su počela da naseljavaju Balkansko poluostrvo u VI i VII veku. Sve do pada pod tursku vlast, pa i kasnije, ovo područje je važan deo srpske srednjevekovne države. Srbi grade mnoge crkve i zadužbine u ovoj oblasti. Grad Prizren je neko vreme bio prestonica srpskih vladara Dušana i Uroša. Grad Peć je bio središte srpske pravoslavne Pećke patrijaršije 1346.-1457. godine (kasnije ponovo 1557-1766).

Za vreme postojanja srpskih država od XIII do XV veka, većinu stanovništva u toj oblasti uglavnom su činili Srbi.

Bitkom na Kosovu 1389. godine, Srbi su doživeli poraz od turske vojske, čime se Turcima otvara put za dalje osvajanje Balkanskog poluostrva. Nakon propasti srednjevekovne srpske despotovine 1459. godine, Kosovo dolazi pod otomansku vlast. Tokom viševekovne Otomanske vladavine dolazi do krupnih demografskih promena u sastavu stanovništva. Od kraja XIV veka, dolazi do pomeranja srpskog stanovništva na zapad i sever Balkanskog poluostrva. Srbi su se stalno iseljavali ka severu, u današnju Šumadiju, Srem, Mačvu i Vojvodinu. S druge strane, Albanaci su se u plodnije krajeve doseljavali iz planinske i siromašne severne Albanije.

 

DEMOGRAFIJA

Tokom perioda srednjevekovne srpske države stanovništvo Kosova bilo je većinski srpsko. Osnivačke manastirske povelje srpskih vladara navode da je u naseljima koja su pripadala manastirima na Kosovu bilo svega 1,8 % Albanaca.

Demografska slika se, međutim, neprestano kretala u korist Albanaca. Procenjuje se da su početkom XX veka oko dve trećine kosovske populacije činili Albanci, a oko jedne trećine Srbi.

Prema zvaničnom popisu Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca iz 1921. godine, teritorija današnjeg Kosova je imala 439.010 stanovnika. Od tog broja, za 288.907 (65,8%) maternji jezik je bio albanski, a za 114.095 (26,0%) srpski. Prema zvaničnom popisu Kraljevine iz 1931. bilo je 552.064 stanovnika Kosova, od čega prema maternjem jeziku 331.549 (60,06%) Albanaca i 180.170 (32,64%) Srba.

Prema zvaničnom popisu SFRJ iz 1948. bilo je 727.820 stanovnika Kosova, od toga: 498.242 Albanaca (68,46%), 171.911 Srba (23,62%) i 28.050 Crnogoraca (3,86%). Prema zvaničnom popisu SFRJ iz 1953. bilo je 808.141 stanovnika Kosova, a nacionalni sastav je bio sledeći: 524.559 Albanci (64,91%), 189.969 Srbi (23,51%), 34.583 Turci (4,28%) i 31.343 Crnogorci (3,88%). Prema zvaničnom popisu SFRJ iz 1961. bilo je 963.959 stanovnika Kosova, od toga: 646,604 Albanci (67,.08%), 227,016 Srbi (23,55%), 37.588 Crnogorci (3,9%). Prema popisu stanovništva iz 1981. godine, u Socijalističkoj autonomnoj pokrajini Kosovo je živelo 1.226.736 Albanaca (77,4%) i 209.498 Srba (13,2%).

Kosovo trenutno ima najmlađu populaciju u Evropi, sa fertilitetom procenjenim na 2,4 dece po ženi. Prema etničkoj pripadnosti stanovništvo Kosova danas čine Albanci 88%, Srbi 7% i ostali 5% (Bošnjaci, Goranci, Romi, Turci, Aškalije, Egipćani…).

GENEZA KONFLIKTA

Posle završetka Drugog svetskog rata, u okviru Narodne (kasnije Socijalističke) Republike Srbije stvaraju se dve autonomne oblasti, Kosovo i Metohija i Vojvodina. Autonomna Kosovsko-Metohijska Oblast (AKMO) zvanično je proglašena 10. jula 1945. godine. Aprila 1963. godine AKMO je uzdignuta na nivo pokrajine, postavši Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija. Novembra 1968. godine ime pokrajine je promenjeno u Socijalistička Autonomna Pokrajina Kosovo, a Metohija je uklonjeno iz naziva. Prema ustavu Srbije iz 1974. godine, Kosovo je kao pokrajina dobilo još veće nadležnosti.

Kosovski Albanci su početkom osamdesetih tražili da SAP Kosovo postane sedma republika SFRJ i da budu izjednačeni u pravima sa ostalim narodima Jugoslavije. Jugoslovenske vlasti su na albanske zahteve odgovorile zavođenjem vanrednog stanja. Do nove eskalacije je došlo krajem osamdesetih, dok je Slobodan Milošević bio predsednik Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije, a zatim i predsednik Srbije. Početkom 1989. godine najavljene promene srpskog ustava izazvale su generalni štrajk albanskih rudara u rudniku Stari Trg kod Prištine. Predsedništvo SFRJ krajem februara zavodi vanredno stanje na Kosovu. Štrajk je ugušen, a pokrajinsko rukovodstvo je smenjeno. Kosovski parlament 23. marta usvaja ustavne amandmane. Kosovo gubi dotadašnju široku autonomiju i ponovo dobija Metohiju u nazivu.

Albanci su od tada upražnjavali pasivni otpor, odbijajući da učestvuju u političkom životu Srbije, ne izlazeći na izbore ni na popis. Nekoliko meseci kasnije, većinsko albansko stanovništo pokrajine je 1990. godine proglasilo nezavisnost Republike Kosova, što nije priznala ni jedna država osim Albanije. Od tada su Albanci počeli da organizuju paralelne državne institucije, kao što su škole, poreski sistem, sudstvo i policija.

Godine 1994. je osnovana Oslobodilačka vojska Kosova, paravojna organizacija čiji je cilj bio nezavisno Kosovo, koja se pri tome koristila sredstvima oružane borbe. Ona je 1996. započela sa oružanim napadima na srpsku vojsku i policiju, posle čega su u oblasti Drenica izbili veći oružani sukobi između OVK i srpsko-jugoslovenskih snaga u kojima su se našli i mnogi civili.

Tri sedmice posle početka NATO bombardovanja SRJ je registrovano je 525.787 albanskih izbeglica sa Kosova. Mesec dana kasnije, broj izbeglica je porastao na 781.618. Sukob je završen kada je u junu 1999. SRJ pristala na povlačenje svojih vojnih i policijskih snaga.

Posle NATO bombardovanja SRJ 1999 godine, Kosovo i Metohija dolazi pod upravu Ujedinjenih nacija. Prema Rezoluciji 1244 od 10. juna 1999, Kosovo i Metohija je deo Srbije i Savezne Republike Jugoslavije, ali je pod kontrolom UN. Administraciju, po rezoluciji, obavljaju Ujedinjene nacije bez učešća Srbije. Zločini nad nealbanskim življem na Kosovu i Metohiji su intenzivirani dolaskom međunarodne uprave.

TRENUTNO STANJE

Međunarodni pregovori o statusu Kosova nisu doveli do konsenzusa o ustavnom statusu, a Kosovski parlament je 17. februara 2008. proglasio nezavisnost Kosova od Republike Srbije. Tu odluku Vlada Srbije je odmah poništila kao protivpravni akt privremenih organa u Prištini, i od tada srpska diplomatija intenzivno radi protiv kosovske nezavisnosti. Albanci imaju vlast na najvećem delu Kosova, uz izuzetak nekih enklava koje su pod kontrolom Srba, odnosno pojasa na severu Kosova.

Međunarodna reakcija na proglašenje nezavisnosti Kosova je i dalje podeljena. Republiku Kosovo je dosad priznala 91 država članica UN-a, dok 113 država članica UN-a smatra Kosovo i Metohiju pokrajinom Republike Srbije. Kosovo priznaju 22 od 27 zemalja članica EU i SAD, ali su protiv nezavisnosti Rusija, Kina, Indija, veliki deo Južne Amerike i Afrike.

PRIRODNA BOGATSTVA

Na Kosovu se nalaze znatna prirodna bogatstva. U Kosovskoj kotlini preovlađuje rudarstvo. U kosovskom, dreničkom i metohijskom basenu nalaze se rezerve uglja za dva veka. Crna metalurgija obuhvata proizvodnju gvožđa i čelika, pri čemu se koristi ugalj i predstavlja ključnu granu industrije. Kosovo je poznato po proizvodnji sirovog gvožđa, ferolegura i čelika. Obojena metalurgija proizvodi bakar, olovo, cink, hrom, mangan, srebro, zlato i druge metale. Posle Drugog svetskog rata, rekonstruisana je „Trepča“, koja daje preko 90% Srpske proizvodnje. Sa proizvodnjom od 84.000 tona olova, 28.000 tona cinka, 106 tona srebra, 102 tona bizmuta i 210 kilograma zlata, „Trepča“ je kombinat svetskog značaja, rudarski aktivan još od srednjeg veka. Ovde se, takođe, razvila i hemijska industrija, a proizvodi se sumporna kiselina, veštačka đubriva kao i akumulatori. „Trepča“ udružuje proizvodnju 25 rudnika i fabrika, a poznata je i po jedinstvenim primercima kristala.

Olovo i cink daju i rudnici Ajvajlija, Kišnica, Novo Brdo i Badovac, a ima ga i na Rudniku i Zvečanu kod Kosovske Mitrovice. Hrom se dobija u Metohiji, u rudnicima Deva i Babaj Boks, a ima ga i kod Uroševca. Na Golešu je rudnik nikla. Postoje i rudnici azbesta, boksita, leucita, cementa i vatrostalne gline.

Kišnica raspolaže sa oko 10 miliona tona rude olova i cinka. Novobrdski rudnik kod Prištine, bio je čuven i u srednjem veku širom Evrope, a iz njega se vade olovo, cink i srebro. Hrom, koji se koristi za proizvodnju nerđajućeg čelika, nalazi se u Orahovcu, Đakovici i Prizrenu. Mangana, koji se koristi za dobijanje elastičnog čelika, ima u okolini Prištine. Borita, koji se koristi za proizvodnju stakla, najviše ima u dolini Ibra.

Procene su da bi odvajanjem Kosova i Metohije, Srbija samo na osnovu rezervi uglja lignita ostala bez 400 milijardi evra. Rezerve lignita na Kosovu su pete po veličini u svetu i čini ih oko 15 milijardi tona što je 75 odsto ukupnih rezervi tog uglja u Srbiji. Bez tih kosovskih rezervi, Srbija bi već polovinom XXI veka svoj energetski razvoj morala da zasniva na uvozu. Rezerve cinka i olova su oko 46 miliona tona, a magnezita osam miliona, što se procenjuje na 8 milijardi, dok rezerve boksita premašuju 1,6 miliona tona. Značajni su i izvori vode, bogata ležišta geotermalne energije, kao i oko 580.000 hektara poljoprivrednog zemljišta.

Srbija ne računa na kosovske resurse pri izradi godišnjih energetskih bilansa i strateškog plana razvoja energetike do 2015. godine, iako joj po Rezoluciji 1244 SB UN pripadaju svi prirodni resursi na Kosovu i Metohiji, koji su sastavni deo njene teritorije.

VLASNIŠTVO

U vlasništvu Srba i Srbije je 58 odsto nepokretnosti na Kosmetu, gde je uzurpirano milion katastarskih parcela obradivog zemljišta, livada i šuma vrednih 50 milijardi evra, a imovina 1.358 srpskih preduzeća procenjuje se na više od 1,5 milijardi dolara. Vrednost ukupne nepokretnosti društvenih i javnih preduzeća na Kosovu i Metohiji, na koju pravo polaže država Srbija, iznosi oko 220 milijardi dolara. U ovo nije uračunata vrednost privatne imovine više od 30.000 proteranih srpskih porodica, koja je procenjana na najmanje četiri milijarde dolara.

Ova imovina je 1999. godine ostala bez zaštite, a Civilna misija UN je, umesto da štiti prava vlasnika, odobrila, mimo Rezolucije 1244 Saveta bezbednosti, promenu svojinskih prava. UNMIK je, naime, protivno Rezoluciji 1244, a pod izgovorom da tom imovinom “upravlja’’, uzurpirao svojinska prava, preneo ih na privremene institucije Kosova i odobrio privatizaciju koja je najčešće maskirana „u zakup od 99 godina.“

Kosovo i Metohija su danas pod međunarodnim protektoratom, a pokušaji Beograda da zaštiti svoj ekonomski interes u tom delu zemlje nisu doneli značajnije rezultate. Srbiji ni na koji način nije bilo omogućeno da učestvuje u privatizaciji. Društvenu imovinu zatečenu na Kosovu prodala je Civilna misija UN (UNMIK), a izvršilac poslova je Kosovska poverilačka agencija (KPA).

UNMIK je svojim uredbama pokušavao da obezbedi legitimitet u oduzimanju srpske imovine. Tako je specijalni izaslanik UN doneo Uredbu po kojoj onaj ko uzurpira zemljište, može posle deset godina „državine“ da dobije pravo vlasništva na njega. Poznato je, međutim, da prema zakonu imovinsko pravo ne zastareva.

ŠTA JE ODUZETO

Prema još nepotpunim podacima, preduzeća iz centralne Srbije imaju na Kosmetu 1.232 objekta, pri čemu samo PTT ima 130, a „Srbijašume“ 45. „Elektroprivreda Srbije“ ima 18 objekata, a imovina tog preduzeća procenjuje se na oko tri milijarde evra. Železnica ima 55 objekta, među kojima su 33 železničke stanice, zatim 330 kilometara pruga, 19 dizel lokomotiva, 15 dizel motornih vozova, 570 teretnih i 45 putničkih vagona. Knjigovodstvena vrednost Železnica Srbije na Kosmetu premašuje 206 miliona evra. Tržišna vrednost ove imovine je višestruko veća, jer bi u realnu cenu trebalo uračunati i novac utrošen u kapitalne remonte pruga i stanica devedesetih godina prošlog veka, ali i štetu u vidu propuštenog prihoda od 1999. godine. Te stavke, kako su izračunali u Železnicama Srbije, mere se stotinama miliona evra. S druge strane, Železnice Srbije i dalje izmiruju obaveze prema stranim kreditorima na osnovu zaduženja bivšeg ŽTP Priština. Reč je o dva zajma od 32,2 miliona dolara od Svetske banke, 4,2 miliona kanadskih dolara od Pariskog kluba, a EUROFIMI su do kraja 2005. godine izmirene obaveze od 7,1 miliona švajcarskih franaka.

Svemu ovome treba dodati i 24.500 hektara poljoprivrednog, šumskog i građevinskog zemljišta, više od 1,4 miliona kvadratnih metara službenih zgrada, 145.000 kvadrata poslovnih i 25.000 kvadrata stambenih zgrada, 4.000 kvadrata objekata posebne namene, kao i 750.000 kvadrata građevinskih objekata. Samo ovaj deo državne imovine procenjen je na oko 220 miliona evra. Ne treba zaboraviti ni vojnu imovinu sa njenim nepokretnostima i zemljištem, uključujući i vojni aerodrom kod Prištine. Samo ovaj deo imovine vredi oko 95 miliona evra.

INVESTIRANJE U RAZVOJ

Kosovo i Metohija nisu mogli da se razvijaju sami. Razvoj Kosova je finansiran iz Saveznog fonda za razvoj nerazvijenih i Pokrajinskog fonda za razvoj čiji je pravni sledbenik Fond za razvoj Republike Srbije, koji je, dok tu funkciju nije preuzela Direkcija za razvoj Kosova sa sedištem u Prištini, kreditirao kosovsku privredu. Fond poseduje i akcije kao trajni ulog u 163 tamošnja preduzeća, u većini slučajeva više od 51 % udela.

U razvoj Kosova se godinama ulagalo, a od 1957. do 1979. godine društveni proizvod je rastao po prosečnoj godišnjoj stopi od 6,8 odsto. Na kraju tog perioda, u odnosu na njegov početak, društveni proizvod je bio veći četiri puta, vrednost osnovnih sredstava deset puta, dok je broj zaposlenih povećan za 3,6 puta. Od 1956. do 1960. godine, investicije na KiM rasle su po prosečnoj godišnjoj stopi od 30 odsto.

Za razvoj nedovoljno razvijenih područja u tadašnjoj SFRJ se posle 1966. godine izdvajalo 1,5 do dva odsto društvenog proizvoda. Najveći deo tih para usmeravan je upravo na Kosovo: od 1986. do 1990. godine gotovo polovina (48 odsto) ukupnih sredstava. Tako je samo u razdoblju od 1961. do 1990. godine na razvoj Kosova potrošeno čak 18 milijardi dolara (oko 600 miliona dolara godišnje). Najintenzivnija ulaganja u industriju ostvarena su u razdoblju od 1976. do1980. godine, kada su dominirala ulaganja u energetiku i obojenu metalurgiju (gotovo 60 odsto ukupnih investicija u industriju). Primera radi, Srbija je preko tadašnjeg Fonda za razvoj SFRJ, samo u termoelektrane i distributivnu mrežu na Kosmetu, koja je vlasništvo EPS-a, uložila 5,5 milijardi dolara.

Lola korporacija“ je izgradila kapacitete u Zubinom Potoku, Lešku, Štrpcu i Vitini. Temerinski „Termovent“ podigao je pogone u Orahovcu i Lipljanu, „Zelengora“ u Suvoj Reci, „Minel“ u Prištini, Kosovskoj Mitrovici, Klini, „Koka-kola“ u Lipljanu, smederevska „Goša“ u Gnjilanu... „General eksport“,„Minel“, “Prva iskra“,„Centroprom“ i druge firme učestvovale su u realizaciji nekadašnjih samoupravnih sporazuma o udruživanju na Kosovu, gde su ulagali i PKB „Beograd“ i „Bambi“ iz Požarevca.

VRAĆANJE DUGOVA

Dug Kosova i Metohije iznosio oko 1,2 milijarde dolara, ili oko šest odsto ukupnog duga Srbije koji iznosi oko 18,5 milijardi dolara. Obe strane insistiraju da dobiju pravo na vraćanje kosovskog duga, što je i potvrda državnosti. Dug i dalje vraća Srbija, koja je svojevremeno i digla kredite za Kosovo i Metohiju.

PREDLOG ZA REŠENJE

Kada se saberu svi prethodno iznešeni podaci, proizilazi da Srbija na Kosovu, kroz investicije, pravo vlasnistva i ostala ulaganja, polaze pravo na oko 710 milijardi evra.

Trenutno stanje na međunarodnoj sceni je takvo, da Srbija ne može da očekuje da će uskoro moći da ostvari ova svoja prava. Beograd južno od Ibra danas defakto više nema nikakvu nadležnost. Ali, po Rezoluciji 1244 SB UN Srbiji pripadaju svi prirodni resursi na Kosovu i Metohiji, koji su sastavni deo njene teritorije. S druge strane, Kosovo se nalazi u pat-poziciji, bez izgleda da postane članica UN i drugih međunarodnih organizacija osim retkih izuzetaka. Cilj i jednih i drugih je da nađu rešenje za izlazak iz ove situacije. Danas na Kosovu, zbog nerešene situacije, osim Pošte i Telekoma, Kosovske elektroenergetske korporacije, Železnice i komunalnih preduzeća, 90 odsto nekadašnjih društvenih preduzeća ne radi. Slično je i sa većinom ekonomskih subjekata koji su nekada činili „Trepču“. Od kraja 2005. godine radi samo rudnik u Starom Trgu, ali tek sa trećinom kapaciteta. Rezultat toga je nezaposlenost koja dostiže 50 odsto. Prema podacima Svetske banke čak jedna trećina stanovništva na Kosovu i Metohiji živi ispod granice siromaštva sa prihodom ispod 1,42 evra po odrasloj osobi dnevno, dok prihod ispod jednog evra dnevno ima 13 odsto populacije. Zbog neizvesne budućnosti malo je očekivanih stranih investicija, samo oko 40 miliona evra.

Da bi se izašlo iz ovog začaranog kruga, trebalo bi zadovoljiti obe strane. Uz adekvatnu zaštitu građana, kao i srpskog kulturnog i religijskog nasleđa, rešenje bi moglo da se pronađe u tzv. „hongkonškom modelu“, odnosno kroz koncesiju na 99 godina, što je UNMIK, uostalom, i počeo da primenjuje, ali uzurpiranjem kroz nelegalnu privatizaciju.

Koncesijom na 99 godina, za ukupno 710 milijardi € u 99 jednakih godišnjih rata od po simboličnih 7.171.717.717, Beograd bi se obavezao da Prištini odobri uslovnu samostalnost, posle čega bi se, za jedan vek, u sasvim novim okolnostima i relanosti, donosile nove odluke. U regionu bi tako kao i ranije došlo do slobodnog protoka ljudi i roba, a na taj način bi se rešio i veliki problem koji monogo košta međunarodnu zajednicu.

Od završetka konflikta na Kosovu i potpisivanja Vojno-tehničkog sporazuma u Kumanovu 1999. godine, kao i od donošenja Rezoulucije SB UN 1244, Kosovo se nalazi pod administracijom UN (UNMIK). Od 16. februara 2008. deo vlasti je počeo da se prenosi na misiju Evropskle Unije pod nazivom Euleks. Od 17. februara 2008. godine, kada je parlament Kosova doneo odluku o proglašenju nezavisnosti od Srbije, na najvećem delu teritorije, u kome ogromnu većinu čine Albanci, funkcioniše samoproglašena država po imenu Republika Kosovo (albanski: Republika e Kosovës, srpski: Република Косово), koja je stekla delimično međunarodno priznanje od strane SAD i većine evropskih država. Republika Srbija i dalje smatra Kosovo delom svoje teritorije, odnosno autonomnom pokrajinom, ali je njena vlast ograničena na paralelne organe vlasti u izolovanim enklavama sa srpskim stanovništvom, i u manjem delu na Severnom Kosovu.

Severno Kosovo je nezvanični naziv za region u okviru AP Kosovo i Metohija, pretežno naseljen Srbima, koji je nakon albanskog proglašenja nezavisnosti ostao pod kontrolom Vlade Srbije. Sastoji se od četiri opštine: Severna Kosovska Mitrovica, Zvečan, Leposavić i Zubin Potok. Za razliku od srpskih enklava u centralnom delu pokrajine, koje su okružene teritorijom naseljenom Albancima, Severno Kosovo ima neposrednu vezu sa centralnom Srbijom. Na teritoriji Severnog Kosova i dalje deluju srpske institucije, koje su sastavni deo političkog, zdravstvenog, kulturnog i obrazovnog sistema Srbije. Posle izmeštanja iz Prištine zbog ratnih dešavanja 1999. godine i privremenog boravka u centralnoj Srbiji, svi fakulteti Univerziteta u Prištini smešteni su na sever Kosova, u Kosovsku Mitrovicu, Zvečan, Leposavić, Lešak i Zubin Potok. Na Severnom Kosovu se nalazi i sedište Skupštine Zajednice opština Autonomne pokrajine Kosovo i Metohija. Površina Severnog Kosova je oko 1.200 km² što je nešto više od 11% Kosova i Metohije.

U antičko doba, oblast današnjeg Kosova je bila naseljena Ilirima, Keltima i Tračanima. Rimljani su takođe osnovali više gradova u regionu. Slovenska plemena su počela da naseljavaju Balkansko poluostrvo u VI i VII veku. Sve do pada pod tursku vlast, pa i kasnije, ovo područje je važan deo srpske srednjevekovne države. Srbi grade mnoge crkve i zadužbine u ovoj oblasti. Grad Prizren je neko vreme bio prestonica srpskih vladara Dušana i Uroša. Grad Peć je bio središte srpske pravoslavne Pećke patrijaršije 1346.-1457. godine (kasnije ponovo 1557-1766).

Za vreme postojanja srpskih država od XIII do XV veka, većinu stanovništva u toj oblasti uglavnom su činili Srbi.

Bitkom na Kosovu 1389. godine, Srbi su doživeli poraz od turske vojske, čime se Turcima otvara put za dalje osvajanje Balkanskog poluostrva. Nakon propasti srednjevekovne srpske despotovine 1459. godine, Kosovo dolazi pod otomansku vlast. Tokom viševekovne Otomanske vladavine dolazi do krupnih demografskih promena u sastavu stanovništva. Od kraja XIV veka, dolazi do pomeranja srpskog stanovništva na zapad i sever Balkanskog poluostrva. Srbi su se stalno iseljavali ka severu, u današnju Šumadiju, Srem, Mačvu i Vojvodinu. S druge strane, Albanaci su se u plodnije krajeve doseljavali iz planinske i siromašne severne Albanije.

 

DEMOGRAFIJA

Tokom perioda srednjevekovne srpske države stanovništvo Kosova bilo je većinski srpsko. Osnivačke manastirske povelje srpskih vladara navode da je u naseljima koja su pripadala manastirima na Kosovu bilo svega 1,8 % Albanaca.

Demografska slika se, međutim, neprestano kretala u korist Albanaca. Procenjuje se da su početkom XX veka oko dve trećine kosovske populacije činili Albanci, a oko jedne trećine Srbi.

Prema zvaničnom popisu Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca iz 1921. godine, teritorija današnjeg Kosova je imala 439.010 stanovnika. Od tog broja, za 288.907 (65,8%) maternji jezik je bio albanski, a za 114.095 (26,0%) srpski. Prema zvaničnom popisu Kraljevine iz 1931. bilo je 552.064 stanovnika Kosova, od čega prema maternjem jeziku 331.549 (60,06%) Albanaca i 180.170 (32,64%) Srba.

Prema zvaničnom popisu SFRJ iz 1948. bilo je 727.820 stanovnika Kosova, od toga: 498.242 Albanaca (68,46%), 171.911 Srba (23,62%) i 28.050 Crnogoraca (3,86%). Prema zvaničnom popisu SFRJ iz 1953. bilo je 808.141 stanovnika Kosova, a nacionalni sastav je bio sledeći: 524.559 Albanci (64,91%), 189.969 Srbi (23,51%), 34.583 Turci (4,28%) i 31.343 Crnogorci (3,88%). Prema zvaničnom popisu SFRJ iz 1961. bilo je 963.959 stanovnika Kosova, od toga: 646,604 Albanci (67,.08%), 227,016 Srbi (23,55%), 37.588 Crnogorci (3,9%). Prema popisu stanovništva iz 1981. godine, u Socijalističkoj autonomnoj pokrajini Kosovo je živelo 1.226.736 Albanaca (77,4%) i 209.498 Srba (13,2%).

Kosovo trenutno ima najmlađu populaciju u Evropi, sa fertilitetom procenjenim na 2,4 dece po ženi. Prema etničkoj pripadnosti stanovništvo Kosova danas čine Albanci 88%, Srbi 7% i ostali 5% (Bošnjaci, Goranci, Romi, Turci, Aškalije, Egipćani…).

GENEZA KONFLIKTA

Posle završetka Drugog svetskog rata, u okviru Narodne (kasnije Socijalističke) Republike Srbije stvaraju se dve autonomne oblasti, Kosovo i Metohija i Vojvodina. Autonomna Kosovsko-Metohijska Oblast (AKMO) zvanično je proglašena 10. jula 1945. godine. Aprila 1963. godine AKMO je uzdignuta na nivo pokrajine, postavši Autonomna Pokrajina Kosovo i Metohija. Novembra 1968. godine ime pokrajine je promenjeno u Socijalistička Autonomna Pokrajina Kosovo, a Metohija je uklonjeno iz naziva. Prema ustavu Srbije iz 1974. godine, Kosovo je kao pokrajina dobilo još veće nadležnosti.

Kosovski Albanci su početkom osamdesetih tražili da SAP Kosovo postane sedma republika SFRJ i da budu izjednačeni u pravima sa ostalim narodima Jugoslavije. Jugoslovenske vlasti su na albanske zahteve odgovorile zavođenjem vanrednog stanja. Do nove eskalacije je došlo krajem osamdesetih, dok je Slobodan Milošević bio predsednik Centralnog komiteta Saveza komunista Srbije, a zatim i predsednik Srbije. Početkom 1989. godine najavljene promene srpskog ustava izazvale su generalni štrajk albanskih rudara u rudniku Stari Trg kod Prištine. Predsedništvo SFRJ krajem februara zavodi vanredno stanje na Kosovu. Štrajk je ugušen, a pokrajinsko rukovodstvo je smenjeno. Kosovski parlament 23. marta usvaja ustavne amandmane. Kosovo gubi dotadašnju široku autonomiju i ponovo dobija Metohiju u nazivu.

Albanci su od tada upražnjavali pasivni otpor, odbijajući da učestvuju u političkom životu Srbije, ne izlazeći na izbore ni na popis. Nekoliko meseci kasnije, većinsko albansko stanovništo pokrajine je 1990. godine proglasilo nezavisnost Republike Kosova, što nije priznala ni jedna država osim Albanije. Od tada su Albanci počeli da organizuju paralelne državne institucije, kao što su škole, poreski sistem, sudstvo i policija.

Godine 1994. je osnovana Oslobodilačka vojska Kosova, paravojna organizacija čiji je cilj bio nezavisno Kosovo, koja se pri tome koristila sredstvima oružane borbe. Ona je 1996. započela sa oružanim napadima na srpsku vojsku i policiju, posle čega su u oblasti Drenica izbili veći oružani sukobi između OVK i srpsko-jugoslovenskih snaga u kojima su se našli i mnogi civili.

Tri sedmice posle početka NATO bombardovanja SRJ je registrovano je 525.787 albanskih izbeglica sa Kosova. Mesec dana kasnije, broj izbeglica je porastao na 781.618. Sukob je završen kada je u junu 1999. SRJ pristala na povlačenje svojih vojnih i policijskih snaga.

Posle NATO bombardovanja SRJ 1999 godine, Kosovo i Metohija dolazi pod upravu Ujedinjenih nacija. Prema Rezoluciji 1244 od 10. juna 1999, Kosovo i Metohija je deo Srbije i Savezne Republike Jugoslavije, ali je pod kontrolom UN. Administraciju, po rezoluciji, obavljaju Ujedinjene nacije bez učešća Srbije. Zločini nad nealbanskim življem na Kosovu i Metohiji su intenzivirani dolaskom međunarodne uprave.

TRENUTNO STANJE

Međunarodni pregovori o statusu Kosova nisu doveli do konsenzusa o ustavnom statusu, a Kosovski parlament je 17. februara 2008. proglasio nezavisnost Kosova od Republike Srbije. Tu odluku Vlada Srbije je odmah poništila kao protivpravni akt privremenih organa u Prištini, i od tada srpska diplomatija intenzivno radi protiv kosovske nezavisnosti. Albanci imaju vlast na najvećem delu Kosova, uz izuzetak nekih enklava koje su pod kontrolom Srba, odnosno pojasa na severu Kosova.

Međunarodna reakcija na proglašenje nezavisnosti Kosova je i dalje podeljena. Republiku Kosovo je dosad priznala 91 država članica UN-a, dok 113 država članica UN-a smatra Kosovo i Metohiju pokrajinom Republike Srbije. Kosovo priznaju 22 od 27 zemalja članica EU i SAD, ali su protiv nezavisnosti Rusija, Kina, Indija, veliki deo Južne Amerike i Afrike.

PRIRODNA BOGATSTVA

Na Kosovu se nalaze znatna prirodna bogatstva. U Kosovskoj kotlini preovlađuje rudarstvo. U kosovskom, dreničkom i metohijskom basenu nalaze se rezerve uglja za dva veka. Crna metalurgija obuhvata proizvodnju gvožđa i čelika, pri čemu se koristi ugalj i predstavlja ključnu granu industrije. Kosovo je poznato po proizvodnji sirovog gvožđa, ferolegura i čelika. Obojena metalurgija proizvodi bakar, olovo, cink, hrom, mangan, srebro, zlato i druge metale. Posle Drugog svetskog rata, rekonstruisana je „Trepča“, koja daje preko 90% Srpske proizvodnje. Sa proizvodnjom od 84.000 tona olova, 28.000 tona cinka, 106 tona srebra, 102 tona bizmuta i 210 kilograma zlata, „Trepča“ je kombinat svetskog značaja, rudarski aktivan još od srednjeg veka. Ovde se, takođe, razvila i hemijska industrija, a proizvodi se sumporna kiselina, veštačka đubriva kao i akumulatori. „Trepča“ udružuje proizvodnju 25 rudnika i fabrika, a poznata je i po jedinstvenim primercima kristala.

Olovo i cink daju i rudnici Ajvajlija, Kišnica, Novo Brdo i Badovac, a ima ga i na Rudniku i Zvečanu kod Kosovske Mitrovice. Hrom se dobija u Metohiji, u rudnicima Deva i Babaj Boks, a ima ga i kod Uroševca. Na Golešu je rudnik nikla. Postoje i rudnici azbesta, boksita, leucita, cementa i vatrostalne gline.

Kišnica raspolaže sa oko 10 miliona tona rude olova i cinka. Novobrdski rudnik kod Prištine, bio je čuven i u srednjem veku širom Evrope, a iz njega se vade olovo, cink i srebro. Hrom, koji se koristi za proizvodnju nerđajućeg čelika, nalazi se u Orahovcu, Đakovici i Prizrenu. Mangana, koji se koristi za dobijanje elastičnog čelika, ima u okolini Prištine. Borita, koji se koristi za proizvodnju stakla, najviše ima u dolini Ibra.

Procene su da bi odvajanjem Kosova i Metohije, Srbija samo na osnovu rezervi uglja lignita ostala bez 400 milijardi evra. Rezerve lignita na Kosovu su pete po veličini u svetu i čini ih oko 15 milijardi tona što je 75 odsto ukupnih rezervi tog uglja u Srbiji. Bez tih kosovskih rezervi, Srbija bi već polovinom XXI veka svoj energetski razvoj morala da zasniva na uvozu. Rezerve cinka i olova su oko 46 miliona tona, a magnezita osam miliona, što se procenjuje na 8 milijardi, dok rezerve boksita premašuju 1,6 miliona tona. Značajni su i izvori vode, bogata ležišta geotermalne energije, kao i oko 580.000 hektara poljoprivrednog zemljišta.

Srbija ne računa na kosovske resurse pri izradi godišnjih energetskih bilansa i strateškog plana razvoja energetike do 2015. godine, iako joj po Rezoluciji 1244 SB UN pripadaju svi prirodni resursi na Kosovu i Metohiji, koji su sastavni deo njene teritorije.

VLASNIŠTVO

U vlasništvu Srba i Srbije je 58 odsto nepokretnosti na Kosmetu, gde je uzurpirano milion katastarskih parcela obradivog zemljišta, livada i šuma vrednih 50 milijardi evra, a imovina 1.358 srpskih preduzeća procenjuje se na više od 1,5 milijardi dolara. Vrednost ukupne nepokretnosti društvenih i javnih preduzeća na Kosovu i Metohiji, na koju pravo polaže država Srbija, iznosi oko 220 milijardi dolara. U ovo nije uračunata vrednost privatne imovine više od 30.000 proteranih srpskih porodica, koja je procenjana na najmanje četiri milijarde dolara.

Ova imovina je 1999. godine ostala bez zaštite, a Civilna misija UN je, umesto da štiti prava vlasnika, odobrila, mimo Rezolucije 1244 Saveta bezbednosti, promenu svojinskih prava. UNMIK je, naime, protivno Rezoluciji 1244, a pod izgovorom da tom imovinom “upravlja’’, uzurpirao svojinska prava, preneo ih na privremene institucije Kosova i odobrio privatizaciju koja je najčešće maskirana „u zakup od 99 godina.“

Kosovo i Metohija su danas pod međunarodnim protektoratom, a pokušaji Beograda da zaštiti svoj ekonomski interes u tom delu zemlje nisu doneli značajnije rezultate. Srbiji ni na koji način nije bilo omogućeno da učestvuje u privatizaciji. Društvenu imovinu zatečenu na Kosovu prodala je Civilna misija UN (UNMIK), a izvršilac poslova je Kosovska poverilačka agencija (KPA).

UNMIK je svojim uredbama pokušavao da obezbedi legitimitet u oduzimanju srpske imovine. Tako je specijalni izaslanik UN doneo Uredbu po kojoj onaj ko uzurpira zemljište, može posle deset godina „državine“ da dobije pravo vlasništva na njega. Poznato je, međutim, da prema zakonu imovinsko pravo ne zastareva.

ŠTA JE ODUZETO

Prema još nepotpunim podacima, preduzeća iz centralne Srbije imaju na Kosmetu 1.232 objekta, pri čemu samo PTT ima 130, a „Srbijašume“ 45. „Elektroprivreda Srbije“ ima 18 objekata, a imovina tog preduzeća procenjuje se na oko tri milijarde evra. Železnica ima 55 objekta, među kojima su 33 železničke stanice, zatim 330 kilometara pruga, 19 dizel lokomotiva, 15 dizel motornih vozova, 570 teretnih i 45 putničkih vagona. Knjigovodstvena vrednost Železnica Srbije na Kosmetu premašuje 206 miliona evra. Tržišna vrednost ove imovine je višestruko veća, jer bi u realnu cenu trebalo uračunati i novac utrošen u kapitalne remonte pruga i stanica devedesetih godina prošlog veka, ali i štetu u vidu propuštenog prihoda od 1999. godine. Te stavke, kako su izračunali u Železnicama Srbije, mere se stotinama miliona evra. S druge strane, Železnice Srbije i dalje izmiruju obaveze prema stranim kreditorima na osnovu zaduženja bivšeg ŽTP Priština. Reč je o dva zajma od 32,2 miliona dolara od Svetske banke, 4,2 miliona kanadskih dolara od Pariskog kluba, a EUROFIMI su do kraja 2005. godine izmirene obaveze od 7,1 miliona švajcarskih franaka.

Svemu ovome treba dodati i 24.500 hektara poljoprivrednog, šumskog i građevinskog zemljišta, više od 1,4 miliona kvadratnih metara službenih zgrada, 145.000 kvadrata poslovnih i 25.000 kvadrata stambenih zgrada, 4.000 kvadrata objekata posebne namene, kao i 750.000 kvadrata građevinskih objekata. Samo ovaj deo državne imovine procenjen je na oko 220 miliona evra. Ne treba zaboraviti ni vojnu imovinu sa njenim nepokretnostima i zemljištem, uključujući i vojni aerodrom kod Prištine. Samo ovaj deo imovine vredi oko 95 miliona evra.

INVESTIRANJE U RAZVOJ

Kosovo i Metohija nisu mogli da se razvijaju sami. Razvoj Kosova je finansiran iz Saveznog fonda za razvoj nerazvijenih i Pokrajinskog fonda za razvoj čiji je pravni sledbenik Fond za razvoj Republike Srbije, koji je, dok tu funkciju nije preuzela Direkcija za razvoj Kosova sa sedištem u Prištini, kreditirao kosovsku privredu. Fond poseduje i akcije kao trajni ulog u 163 tamošnja preduzeća, u većini slučajeva više od 51 % udela.

U razvoj Kosova se godinama ulagalo, a od 1957. do 1979. godine društveni proizvod je rastao po prosečnoj godišnjoj stopi od 6,8 odsto. Na kraju tog perioda, u odnosu na njegov početak, društveni proizvod je bio veći četiri puta, vrednost osnovnih sredstava deset puta, dok je broj zaposlenih povećan za 3,6 puta. Od 1956. do 1960. godine, investicije na KiM rasle su po prosečnoj godišnjoj stopi od 30 odsto.

Za razvoj nedovoljno razvijenih područja u tadašnjoj SFRJ se posle 1966. godine izdvajalo 1,5 do dva odsto društvenog proizvoda. Najveći deo tih para usmeravan je upravo na Kosovo: od 1986. do 1990. godine gotovo polovina (48 odsto) ukupnih sredstava. Tako je samo u razdoblju od 1961. do 1990. godine na razvoj Kosova potrošeno čak 18 milijardi dolara (oko 600 miliona dolara godišnje). Najintenzivnija ulaganja u industriju ostvarena su u razdoblju od 1976. do1980. godine, kada su dominirala ulaganja u energetiku i obojenu metalurgiju (gotovo 60 odsto ukupnih investicija u industriju). Primera radi, Srbija je preko tadašnjeg Fonda za razvoj SFRJ, samo u termoelektrane i distributivnu mrežu na Kosmetu, koja je vlasništvo EPS-a, uložila 5,5 milijardi dolara.


Lola korporacija“ je izgradila kapacitete u Zubinom Potoku, Lešku, Štrpcu i Vitini. Temerinski „Termovent“ podigao je pogone u Orahovcu i Lipljanu, „Zelengora“ u Suvoj Reci, „Minel“ u Prištini, Kosovskoj Mitrovici, Klini, „Koka-kola“ u Lipljanu, smederevska „Goša“ u Gnjilanu... „General eksport“,„Minel“, “Prva iskra“,„Centroprom“ i druge firme učestvovale su u realizaciji nekadašnjih samoupravnih sporazuma o udruživanju na Kosovu, gde su ulagali i PKB „Beograd“ i „Bambi“ iz Požarevca.


VRAĆANJE DUGOVA


Dug Kosova i Metohije iznosio oko 1,2 milijarde dolara, ili oko šest odsto ukupnog duga Srbije koji iznosi oko 18,5 milijardi dolara. Obe strane insistiraju da dobiju pravo na vraćanje kosovskog duga, što je i potvrda državnosti. Dug i dalje vraća Srbija, koja je svojevremeno i digla kredite za Kosovo i Metohiju.


PREDLOG ZA REŠENJE


Kada se saberu svi prethodno iznešeni podaci, proizilazi da Srbija na Kosovu, kroz investicije, pravo vlasnistva i ostala ulaganja, polaze pravo na oko 710 milijardi evra.


Trenutno stanje na međunarodnoj sceni je takvo, da Srbija ne može da očekuje da će uskoro moći da ostvari ova svoja prava. Beograd južno od Ibra danas defakto više nema nikakvu nadležnost. Ali, po Rezoluciji 1244 SB UN Srbiji pripadaju svi prirodni resursi na Kosovu i Metohiji, koji su sastavni deo njene teritorije. S druge strane, Kosovo se nalazi u pat-poziciji, bez izgleda da postane članica UN i drugih međunarodnih organizacija osim retkih izuzetaka. Cilj i jednih i drugih je da nađu rešenje za izlazak iz ove situacije. Danas na Kosovu, zbog nerešene situacije, osim Pošte i Telekoma, Kosovske elektroenergetske korporacije, Železnice i komunalnih preduzeća, 90 odsto nekadašnjih društvenih preduzeća ne radi. Slično je i sa većinom ekonomskih subjekata koji su nekada činili „Trepču“. Od kraja 2005. godine radi samo rudnik u Starom Trgu, ali tek sa trećinom kapaciteta. Rezultat toga je nezaposlenost koja dostiže 50 odsto. Prema podacima Svetske banke čak jedna trećina stanovništva na Kosovu i Metohiji živi ispod granice siromaštva sa prihodom ispod 1,42 evra po odrasloj osobi dnevno, dok prihod ispod jednog evra dnevno ima 13 odsto populacije. Zbog neizvesne budućnosti malo je očekivanih stranih investicija, samo oko 40 miliona evra.


Da bi se izašlo iz ovog začaranog kruga, trebalo bi zadovoljiti obe strane. Uz adekvatnu zaštitu građana, kao i srpskog kulturnog i religijskog nasleđa, rešenje bi moglo da se pronađe u tzv. „hongkonškom modelu“, odnosno kroz koncesiju na 99 godina, što je UNMIK, uostalom, i počeo da primenjuje, ali uzurpiranjem kroz nelegalnu privatizaciju.

Koncesijom na 99 godina, za ukupno 710 milijardi € u 99 jednakih godišnjih rata od po simboličnih 7.171.717.717, Beograd bi se obavezao da Prištini odobri uslovnu samostalnost, posle čega bi se, za jedan vek, u sasvim novim okolnostima i relanosti, donosile nove odluke. U regionu bi tako kao i ranije došlo do slobodnog protoka ljudi i roba, a na taj način bi se rešio i veliki problem koji monogo košta međunarodnu zajednicu.

Pariz, septembar 2012.

 


New Europe

eKapija

Stema Guide

UBS